Rozliczenie podatku VAT w systemie kaucyjnym jest jednym z najbardziej nietypowych rozwiązań podatkowych wprowadzonych w Polsce w ostatnich latach.
Nie tylko dlatego, że po raz pierwszy w praktyce zastosowano konstrukcję, w której jeden podmiot wykazuje podatek w deklaracji, a inny ma obowiązek jego zapłaty, lecz także z uwagi na sposób, w jaki rozwiązanie to zostało legislacyjnie zaprojektowane. Zamiast jednej spójnej regulacji, ustawodawca rozproszył kluczowe zasady w trzech kolejnych ustawach – najpierw w przepisach wprowadzających system kaucyjny, następnie w ich nowelizacji, a ostatecznie w odrębnej zmianie ustawy o VAT, zawierającej regulacje przejściowe. Efekt jest łatwy do przewidzenia: nawet dla profesjonalistów niezwykle trudno jest dziś jednoznacznie ustalić, kto, kiedy i na jakich zasadach powinien rozliczyć VAT w 2026 roku za pierwszy rok funkcjonowania systemu.
Fragmentaryczne projektowanie rozwiązań podatkowych
Taki sposób stanowienia prawa jest symptomatyczny dla braku kompleksowego podejścia do projektowania rozwiązań podatkowych w sytuacji, gdy regulacje ingerują w złożone modele biznesowe. System kaucyjny to skomplikowana struktura finansowa, logistyczna i informatyczna, oparta na przepływach środków pieniężnych pomiędzy wprowadzającymi, operatorami, handlem detalicznym i konsumentami. Tymczasem rozwiązania podatkowe zostały do tej konstrukcji „dopisane” fragmentarycznie, bez spójnej wizji docelowego modelu rozliczeń.
Najlepszym przykładem jest sama konstrukcja VAT od kaucji. Podatek jest należny wyłącznie od opakowań niezwróconych, rozliczany raz do roku, wykazywany przez wprowadzającego, lecz wpłacany przez operatora systemu. Do tego dochodzi obowiązek prowadzenia zupełnie nowego rodzaju ewidencji, która dotychczas w polskim VAT nie istniała.
Z przepisów wynika bowiem konieczność stworzenia szczegółowej ewidencji obejmującej dane o liczbie i wartości opakowań wprowadzonych na rynek oraz zwróconych przez konsumentów. Teoretycznie ewidencję mają prowadzić wprowadzający i podmiot reprezentujący. W praktyce jednak operatorzy muszą dodatkowo synchronizować dane między sobą, ponieważ współpracują z różnymi wprowadzającymi, a jednocześnie odbierają opakowania z punktów handlowych, które prowadzą zbiórkę wszystkich dostępnych na rynku opakowaniach kaucyjnych.
Ani przepisy, ani ich uzasadnienia nie zawierają jakichkolwiek wskazówek, w jaki sposób taka wielopodmiotowa ewidencja powinna być technicznie prowadzona, w jaki sposób uzgadniać rozbieżności danych ani jak rozwiązywać spory, co do liczby opakowań przypisanych do poszczególnych wprowadzających. Co więcej, obecne systemy ERP przedsiębiorstw nie są projektowane pod tego typu rozliczenia, co oznacza konieczność kosztownych modyfikacji lub tworzenia rozwiązań tymczasowych.
Przesunięcie pierwszego rozliczenia VAT w systemie kaucyjnym za 2025 r. na luty 2026 r.
Na tym tle pozytywnie należy ocenić jedynie decyzję o przesunięciu pierwszego rozliczenia VAT za 2025 r. na luty 2026 r. Dodatkowy miesiąc może jednak okazać się niewystarczający, biorąc pod uwagę skalę zmian organizacyjnych i informatycznych, jakie muszą zostać wdrożone w bardzo krótkim czasie przez wprowadzających oraz operatorów systemów kaucyjnych.
Należy realistycznie zakładać, że w pierwszym okresie funkcjonowania nowego mechanizmu pojawią się opóźnienia w kompletowaniu ewidencji, rozbieżności pomiędzy danymi poszczególnych podmiotów, trudności w ustalaniu właściwych stawek VAT dla poszczególnych produktów, a także problemy z prawidłową identyfikacją urzędów skarbowych właściwych do zapłaty podatku przez operatorów.
Podsumowanie
System kaucyjny miał być projektem proekologicznym. Tymczasem jego podatkowa warstwa stała się przykładem, jak brak dialogu z biznesem i brak całościowego spojrzenia na skutki regulacji może wygenerować poważne ryzyka prawne i operacyjne dla setek przedsiębiorstw. Jeżeli ustawodawca rzeczywiście chce budować nowoczesne rozwiązania podatkowe, powinien traktować takie projekty jako całość – a nie jako serię doraźnych nowelizacji, które dopiero po czasie próbują dopasować prawo podatkowe do realiów gospodarczych.
Autor: Tomasz Wagner, doradca podatkowy, ekspert Instytutu Podatków i Finansów Publicznych
Podobne artykuły:
Przepisy ustawy o VAT muszą być proste, zrozumiałe i jednoznaczne, ale jednocześnie szczelne. To nie są cele sprzeczne. Przeciwnie, dobrze [...]
Wspólny system podatku od wartości dodanej opiera się na zasadzie neutralności oraz opodatkowania konsumpcji w miejscu jej faktycznego wystąpienia. Przez [...]
