Law as Code: nowelizacja prawa aktualizacją oprogramowania

Im głębiej wchodzimy w ideę tworzenia Nowej Ustawy VAT jako law as code, tym więcej widzimy wartościowych rozwiązań, jakie można wokół tego pomysłu zbudować. Wyobraźmy sobie, że nowelizacja ustawy będzie wdrażana, jako aktualizacja naszego oprogramowania finansowo-księgowego, które z wykorzystaniem sztucznej inteligencji od razu przyswoi nowe reguły i zacznie je stosować do zautomatyzowanego rozliczania podatków.

Przepisy jako kod publikowany przez ustawodawcę

W podejściu law as code przełomowym rozwiązaniem jest tworzenie przepisów  równolegle w języku naturalnym oraz w języku maszynowym, w formie para-kodu, w wersji przeznaczonej do przetwarzania przez maszyny. Ten język maszynowy, to formalny zapis przepisu rozbity na zdefiniowane pojęcia, warunki i wyjątki, skutki prawne (co się dzieje, gdy warunek jest spełniony), odniesienia do innych przepisów, ułożony w jednoznaczną, tabelaryczno-algorytmiczną strukturę, którą da się czytać jak schemat decyzyjny i jest gotowa do automatycznego przetwarzania w systemach IT. Celem jest, żeby programista mógł z łatwością przełożyć przepisy na kod wykonawczy, który oprogramowanie będzie mogło zastosować, jako algorytm do określenia skutków podatkowych dowolnego zdarzenia gospodarczego.

Para-kod jako załącznik do ustawy o VAT

Powyższe czynniki nie wystarczą byśmy mogli ogłaszać sukces. Najważniejsza zmiana nastąpi wtedy, gdy ten para-kod będzie miał rangę oficjalnego komponentu ustawy i będzie publicznie dostępny. Nowa Ustawa VAT w modelu law as code będzie zawierała załącznik z para-kodem. Będzie on częścią ustawy, a nie materiałem pomocniczym. Zgodnie z naszym pomysłem, załącznik ten będzie ogłoszony w Dzienniku Ustaw razem z samą ustawą i będzie miał ten sam status co przepis pisany „normalnym” językiem.

Idźmy dalej. Minister finansów opublikuje para-kod na swojej stronie, podobnie jak dziś udostępniane są schemy JPK czy FA(3), jednocześnie dając swobodny dostęp do tego algorytmu poprzez API.

Dzięki temu:

1. Producenci oprogramowania będą mogli wczytywać oficjalny model logiki VAT do swoich systemów.
2. Biura księgowe i podatnicy będą korzystać z narzędzi, które „rozumieją” VAT dokładnie tak, jak wynika to z ustawy – bez ręcznego przekładania przepisów na reguły w systemach.
3. Każda zmiana w ustawie będzie się przekładała na zmianę w para-kodzie, a ta – na automatyczną aktualizację oprogramowania.

Jeżeli do tego para-kodu podatnicy będą mieli stały dostęp przez API, to systemy finansowo-księgowe będą mogły na bieżąco pobierać aktualną logikę prawa.

Nowelizacja prawa = aktualizacja oprogramowania

Dopiero teraz robi się naprawdę ciekawie. Scenariusz docelowy może być taki:

1. Ustawa o VAT zostaje znowelizowana.
2. Wraz z nią ogłaszana jest zaktualizowana wersja załącznika z para-kodem.
3. Na stronie MF zostaje opublikowana nowa wersja para-kodu.
4. Systemy księgowe pobierają nową wersję przez API – jako aktualizację oprogramowania.
5. Od momentu wejścia w życie nowelizacji, zmiany w prawie będą automatycznie wdrożone w oprogramowaniu podatników.

Szkolenia i analizy nie znikną, ale zmieni się ich rola: zamiast „szukania, co się zmieniło w parametrach”, księgowi i doradcy będą mogli skupić się na interpretacji skutków merytorycznych. Według mnie to może być prawdziwa rewolucja dla biznesu, np. dla biur księgowych, które w tej chwili muszą nieustannie pilnować i sprawdzać, jakie zmiany zostały wprowadzone w przepisach o PIT, CIT, VAT, PCC, ZUS, składkach zdrowotnych, itd.

Oczywiście nie oznacza, że wszystko będzie można ten sposób usprawnić. Automatyzacja będzie dotyczyła przede wszystkim zmian technicznych, takich jak np. przesunięcie terminu, zmiana progu wyznaczającego skutki podatkowe, zmiany w rozwiązaniach opartych o znane i zrozumiałe pojęcia ustawowe, które łatwo można zalgorytmizować (jeżeli X to Y, jeżeli nie-X to Z).

Natomiast większe zmiany merytoryczne, czyli np. nowe kategorie czynności opodatkowanych, przebudowa definicji podatnika, zmiany w konstrukcji zwolnień, i tak będą wymagały analizy, komentarzy i wyjaśnień. Nawet wtedy część pracy technicznej (ustalenie, gdzie w systemach coś się zmienia) będzie już przygotowana przez samą strukturę para-kodu.

Za każdym razem i tak człowiek będzie musiał uczestniczyć w łańcuchu decyzyjnym sztucznej  inteligencji w oparciu o para-kod. O zasadzie ,,human in the loop” będziemy jeszcze szerzej opowiadać w kolejnych artykułach.

Podsumowanie: Świat się zmienia, procesy legislacyjne również muszą

W przyszłości law as code stanie się codzienną infrastrukturą prawa:

• przepisy będą istniały zarówno w wersji tekstowej, jak i para-kodowej,
• para-kod będzie oficjalnym załącznikiem do ustawy,
• minister finansów będzie publikował go tak, by systemy mogły go automatycznie pobierać,
• techniczne zmiany w przepisach będą wdrażane jako aktualizacje oprogramowania.

Wszystko po to, żeby prawo było aktualne, spójne i zrozumiałe – nie tylko dla prawników, ale przede wszystkim dla tych, którzy mają je stosować w praktyce.

Brzmi futurystycznie, prawda? Świat się zmienia na naszych oczach, nie widzę powodów, żeby nie zacząć kruszyć utartych schematów nawet w tak poważnych procesach, jak stanowienie prawa.

Autor artykułu: Zbigniew Makowski – Prezes Zarządu Instytutu Finansów i Podatków Publicznych, główny autor Nowej Ustawy VAT

---

Chcesz dołączyć do zespołu ekspertów pracujących nad projektem Nowej Ustawy VAT?

Napisz do nas: kontakt@nowaustawavat.pl

Wesprzyj projekt. Dowiedz się, jak możesz to zrobić: Finansowo – Nowa Ustawa VAT